Người Già Hay Bị Nôn Là Bệnh Gì? Nguyên Nhân Và Cách Khắc Phục

Nôn mửa ở Người cao tuổi không chỉ là một triệu chứng khó chịu đơn thuần mà còn có thể là hồi chuông cảnh báo cho nhiều vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Khác với người trẻ, cơ thể người già nhạy cảm hơn và khả năng phục hồi chậm hơn, do đó tình trạng người già hay bị nôn cần được quan tâm đặc biệt. Vậy người già nôn thường xuyên là bệnh gì? Hãy cùng tìm hiểu nguyên nhân và cách xử trí qua bài viết dưới đây.

I. Nguyên nhân khiến người già hay bị nôn

Nôn ói thực chất là một phản xạ bảo vệ của cơ thể nhằm tống xuất các chất trong dạ dày ra ngoài khi phát hiện các yếu tố gây hại hoặc kích ứng. Tuy nhiên, ở Người cao tuổi, cơ chế này trở nên phức tạp hơn do sự lão hóa của nhiều cơ quan. 

1. Rối loạn tiêu hóa, dạ dày, thực quản

Đây là nhóm nguyên nhân chiếm tỷ lệ cao nhất dẫn đến việc người già hay bị nôn. Theo quy luật lão hóa tự nhiên, chức năng co bóp và bài tiết dịch vị của dạ dày người già bị suy giảm đáng kể. Niêm mạc đường tiêu hóa trở nên mỏng hơn, giảm khả năng tự bảo vệ trước axit và các tác nhân gây hại, dẫn đến các bệnh lý mạn tính:

• Trào ngược dạ dày thực quản: Cơ thắt thực quản dưới hoạt động kém hiệu quả khiến axit dịch vị dễ dàng trào ngược, làm người già hay bị nôn khan, ợ nóng rát sau xương ức, đặc biệt là vào ban đêm hoặc ngay sau khi ăn no.
• Viêm loét dạ dày – tá tràng: Các vết loét niêm mạc gây ra những cơn đau âm ỉ hoặc dữ dội vùng thượng vị. Cảm giác đau này thường kích thích dây thần kinh phế vị, là lý do khiến người già hay bị nôn dai dẳng, đôi khi ra dịch chua.
• Tắc ruột hoặc liệt dạ dày: Đây là biến chứng thường gặp ở những người mắc bệnh tiểu đường lâu năm. Khi dây thần kinh phế vị bị tổn thương, nhu động dạ dày giảm sút khiến thức ăn bị ứ đọng. Điều này gây ra cảm giác đầy chướng bụng nghiêm trọng và làm người già nôn.

2. Ngộ độc thực phẩm

Hệ miễn dịch suy yếu khiến Người cao tuổi nhạy cảm hơn hẳn so với người trẻ trước các tác nhân gây bệnh từ thực phẩm. Bên cạnh đó, lượng axit trong dạ dày, hàng rào bảo vệ tự nhiên đầu tiên cũng giảm đi theo tuổi tác, tạo điều kiện cho vi khuẩn (như Salmonella, E. coli) hoặc virus xâm nhập và phát triển mạnh.

Tình trạng ngộ độc thực phẩm khiến người già hay bị nôn thường không chỉ dừng lại ở triệu chứng thoáng qua. Nó thường diễn tiến nhanh và dữ dội, đi kèm với tiêu chảy cấp, đau bụng quặn thắt và sốt, dẫn đến nguy cơ kiệt sức rất nhanh chóng.

3. Tác dụng phụ của thuốc điều trị bệnh mạn tính

Đa trị liệu là tình trạng rất phổ biến ở Người cao tuổi để kiểm soát các bệnh như huyết áp, tim mạch, tiểu đường, xương khớp. Việc phải dung nạp một lượng lớn hóa chất mỗi ngày tạo gánh nặng lớn lên dạ dày và là một trong những nguyên nhân phổ biến làm người già hay bị nôn. Nhiều loại thuốc có cơ chế kích ứng trực tiếp lên niêm mạc dạ dày hoặc tác động lên trung tâm nôn ở não bộ:

• Nhóm thuốc giảm đau kháng viêm (NSAIDs): Thường dùng cho bệnh xương khớp, là “thủ phạm” hàng đầu gây viêm loét dạ dày và buồn nôn.
• Thuốc tim mạch và huyết áp: Một số loại như Digoxin (trợ tim) khi tích liều có thể gây ngộ độc với biểu hiện sớm là chán ăn, buồn nôn, nôn ói và rối loạn thị giác.
• Thuốc điều trị tiểu đường: Các thuốc nhóm Biguanide hoặc thuốc tiêm GLP-1 thường gây tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, làm người già hay bị nôn trong thời gian đầu sử dụng.

4. Các bệnh lý thường gặp ở Người cao tuổi

Điều đáng lo ngại nhất khi người già hay bị nôn là đôi khi đây chỉ là triệu chứng “mượn đường” của các cơ quan khác ngoài tiêu hóa, khiến người bệnh và gia đình dễ chủ quan:

• Bệnh lý tim mạch: Ở người già, các cơn nhồi máu cơ tim đôi khi không biểu hiện bằng cơn đau thắt ngực điển hình. Thay vào đó, người bệnh chỉ cảm thấy mệt lả, đau tức vùng thượng vị và buồn nôn liên tục. Đây gọi là “nhồi máu cơ tim thể tiêu hóa”, rất dễ nhầm lẫn với ngộ độc thức ăn.
• Rối loạn tiền đình: Hệ thống tiền đình ốc tai bị thoái hóa làm giảm khả năng giữ thăng bằng. Người bệnh thường xuyên bị chóng mặt, hoa mắt, cảm giác nhà cửa quay cuồng, từ đó kích thích mạnh mẽ trung tâm nôn gây nôn thốc nôn tháo mỗi khi thay đổi tư thế.
• Tai biến mạch máu não: Nếu cơn buồn nôn xuất hiện đột ngột kèm theo đau đầu dữ dội, nói đớ, yếu liệt tay chân hoặc mất thăng bằng, đây là dấu hiệu cảnh báo đột quỵ hoặc xuất huyết não, cần được cấp cứu khẩn cấp.

5. Yếu tố tâm lý: lo âu, căng thẳng, trầm cảm

Sức khỏe tinh thần và hệ tiêu hóa có mối liên kết chặt chẽ thông qua trục não – ruột. Người cao tuổi thường đối mặt với sự cô đơn, lo âu về bệnh tật hoặc mất ngủ kéo dài. Tình trạng căng thẳng thần kinh mạn tính này kích thích dạ dày co thắt bất thường. Kết quả là người già hay bị nôn nao, ăn không ngon miệng mặc dù khi đi khám nội soi không tìm thấy tổn thương thực thể.

II. Tác hại của việc nôn ói thường xuyên ở người già 

Cơ thể Người cao tuổi vốn dĩ đã suy giảm khả năng dự trữ nước và khả năng tự bù trừ, do đó hậu quả của việc người già hay bị nôn thường nặng nề và diễn tiến nhanh hơn nhiều so với người trẻ.

1. Mất nước và rối loạn điện giải

Mất nước và rối loạn điện giải là biến chứng nguy hiểm và xảy ra sớm nhất. Lượng nước trong cơ thể người già vốn đã thấp hơn người trẻ, cộng với việc giảm cảm giác khát khiến họ thường không chủ động uống bù nước. Khi nôn, cơ thể mất đi một lượng lớn dịch kèm theo các ion quan trọng như Kali, Natri, Clo. Sự thiếu hụt này dẫn đến tụt huyết áp tư thế, nhịp tim nhanh, lú lẫn, chuột rút và thậm chí có thể gây suy thận cấp hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm đến tính mạng.

2. Suy nhược cơ thể, sụt cân

Cảm giác buồn nôn dai dẳng khiến người già sợ ăn, hình thành tâm lý chán ăn. Việc thiếu hụt năng lượng và protein kéo dài dẫn đến tình trạng sụt cân nhanh chóng và teo cơ. Cơ thể suy kiệt khiến người già đi lại yếu ớt, dễ té ngã, gãy xương và làm giảm khả năng phục hồi của các bệnh lý nền sẵn có.

3. Ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và miễn dịch

Dịch nôn chứa axit mạnh từ dạ dày khi trào ngược lên có thể bào mòn niêm mạc thực quản, gây viêm loét thực quản trào ngược, hỏng men răng và viêm họng mạn tính. Nguy hiểm hơn, ở những người già yếu hoặc nằm liệt giường, phản xạ đóng nắp thanh quản thường rất kém. Khi nôn, dịch nôn rất dễ bị hít ngược vào đường thở và phổi, gây ra viêm phổi hít . Đây là một biến chứng cực kỳ nặng nề, khó điều trị và có tỷ lệ tử vong cao ở Người cao tuổi.

4. Tăng nguy cơ biến chứng bệnh nền

Việc người già nôn ra thuốc ngay sau khi uống khiến nồng độ thuốc trong máu không đạt ngưỡng điều trị. Hệ quả là huyết áp tăng cao đột ngột, đường huyết mất kiểm soát. Ngoài ra, áp lực lồng ngực tăng cao khi nôn gắng sức có thể làm vỡ các mạch máu nhỏ ở mắt hoặc gây nguy hiểm cho người có tiền sử phình mạch máu.

III. Lưu ý khi chăm sóc người già hay bị nôn tại nhà

Chăm sóc người già hay bị nôn đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng để vừa giúp họ dễ chịu hơn, vừa ngăn ngừa biến chứng.

• Tư thế an toàn: Khi người già đang nôn, tuyệt đối không để họ nằm ngửa. Hãy đỡ họ ngồi dậy và hơi cúi người về phía trước. Nếu người bệnh quá yếu phải nằm trên giường, cần cho nằm nghiêng đầu sang một bên để chất nôn thoát ra ngoài dễ dàng, tránh tình trạng sặc vào phổi.
• Nguyên tắc bù nước: Hãy cho người bệnh uống nước lọc, nước cháo loãng, nước gừng ấm hoặc tốt nhất là dung dịch Oresol theo từng ngụm nhỏ. Tránh tuyệt đối nước ngọt có ga, cà phê hoặc nước trái cây quá chua như cam, chanh vì sẽ làm tăng axit dạ dày.
• Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: Tạm ngưng thức ăn đặc trong vài giờ đầu sau khi nôn để dạ dày được nghỉ ngơi. Chuyển sang chế độ ăn lỏng, mềm và dễ tiêu hóa, chia khẩu phần ăn thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày thay vì 3 bữa lớn. Hạn chế tối đa các thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, đồ cay nóng hoặc thực phẩm sinh hơi.
• Vệ sinh và không gian: Sau khi nôn, hãy giúp người già súc miệng bằng nước muối loãng hoặc nước sạch để loại bỏ vị chua và axit, giúp họ cảm thấy dễ chịu hơn. Giữ phòng ngủ thoáng mát, yên tĩnh, tránh mùi thức ăn nồng nặc để giảm cảm giác buồn nôn do kích thích khứu giác hoặc tiền đình.

IV. Khi nào cần đưa Người cao tuổi đi khám bác sĩ?

Mặc dù một số trường hợp rối loạn tiêu hóa nhẹ có thể tự thuyên giảm, nhưng gia đình cần hết sức cảnh giác. Hãy đưa người già hay bị nôn đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động sau:

1. Nôn ra máu: Chất nôn có màu đỏ tươi hoặc màu nâu sẫm lợn cợn như bã cà phê (dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa).
2. Đau bụng cấp tính: Nôn kèm đau bụng dữ dội, bụng cứng như gỗ hoặc đau quặn từng cơn không dứt.
3. Dấu hiệu thần kinh (nghi ngờ đột quỵ): Đau đầu như búa bổ, chóng mặt mất thăng bằng, méo miệng, nói ngọng, nhìn mờ hoặc yếu liệt nửa người.
4. Dấu hiệu mất nước nặng: Người bệnh lờ đờ, gọi hỏi đáp ứng chậm, mắt trũng sâu, môi khô nứt nẻ, da nhăn nheo, tiểu rất ít hoặc không đi tiểu trong vòng 6-8 giờ.
5. Diễn tiến kéo dài: Tình trạng nôn mửa kéo dài trên 24 giờ mặc dù đã áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà.
6. Triệu chứng toàn thân khác: Sốt cao, đau tức ngực, khó thở hoặc vã mồ hôi lạnh.

Hiện tượng người già hay bị nôn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, đòi hỏi sự quan tâm và chăm sóc đúng mực từ gia đình. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm và thăm khám kịp thời là chìa khóa vàng giúp phòng ngừa biến chứng và bảo vệ sức khỏe cho ông bà, cha mẹ.