Bệnh Hoang Tưởng Của Người Già Là Gì? Chăm Sóc Điều Trị Như Thế Nào?

Khi bước vào độ tuổi xế chiều, tâm tính người già thường có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, nếu ông bà, cha mẹ bỗng nhiên có những niềm tin sai lệch, vô lý như nghi ngờ con cháu ăn cắp tiền, sợ bị đầu độc hay ghen tuông vô cớ… thì đó không đơn thuần là sự “trái tính trái nết” mà có thể là dấu hiệu của bệnh hoang tưởng. Vậy bệnh hoang tưởng của người già là gì? Nguyên nhân do đâu và gia đình cần chăm sóc như thế nào cho đúng cách? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

I. Bệnh hoang tưởng của người già là gì?

Bệnh hoang tưởng của người già là một rối loạn tâm thần, đặc trưng bởi sự hình thành những ý tưởng, phán đoán sai lầm, không phù hợp với thực tế. Điểm mấu chốt của bệnh lý này là người bệnh tin tưởng tuyệt đối vào suy nghĩ của mình là đúng.

Dù người thân, bác sĩ hay những bằng chứng thực tế có rõ ràng đến đâu cũng không thể thuyết phục người bệnh thay đổi suy nghĩ. Khác với người bị sa sút trí tuệ (thường quên quên nhớ nhớ), người mắc bệnh hoang tưởng của người già vẫn có thể nhớ rất rõ các sự kiện, vẫn tỉnh táo trong sinh hoạt, nhưng tư duy của họ bị lệch lạc ở một khía cạnh cụ thể nào đó.

II. Dấu hiệu bệnh hoang tưởng ở người già

Các triệu chứng bệnh hoang tưởng của người già rất đa dạng, nhưng thường tập trung vào các nhóm dấu hiệu điển hình sau:

• Hoang tưởng bị hại: Đây là dấu hiệu thường gặp của bệnh hoang tưởng của người già. Người bệnh luôn cảm thấy bất an, cho rằng hàng xóm, người giúp việc hoặc thậm chí con cái đang âm mưu hãm hại, bỏ thuốc độc vào thức ăn hoặc nói xấu mình.
• Hoang tưởng bị mất cắp: Đây là dấu hiệu rất thường gặp. Người già cất tiền bạc, đồ trang sức kỹ lưỡng rồi quên mất, sau đó quả quyết rằng có người đã lấy trộm.
• Hoang tưởng ghen tuông: Thường gặp ở nam giới lớn tuổi nhiều hơn. Họ nghi ngờ vợ/chồng mình ngoại tình một cách vô lý, dù người bạn đời đã rất cao tuổi.
• Hoang tưởng tự cao: Tin rằng mình có năng lực siêu nhiên, có mối quan hệ với những nhân vật quan trọng hoặc sở hữu tài sản khổng lồ (dù thực tế không có).
• Hoang tưởng về bệnh tật: Luôn tin rằng mình mắc bệnh nan y, cơ thể đang lở loét hoặc có côn trùng bò dưới da dù đi khám bác sĩ kết luận hoàn toàn bình thường.

III. Nguyên nhân gây bệnh hoang tưởng ở người già

Khác với người trẻ, bệnh hoang tưởng của người già hiếm khi là một bệnh lý tâm thần độc lập xuất hiện tự phát. Nó thường là hệ quả phức tạp của sự kết hợp giữa lão hóa sinh học, các bệnh lý nền và yếu tố môi trường xã hội. Hiểu rõ nguyên nhân là chìa khóa để điều trị hiệu quả.

1. Thoái hóa não và lão hóa hệ thần kinh

Quá trình lão hóa tự nhiên khiến khối lượng não bộ giảm đi, các nếp nhăn não giãn rộng và số lượng tế bào thần kinh suy giảm đáng kể. Đặc biệt, sự thoái hóa ở thùy trán và thùy thái dương khiến khả năng phân tích sự việc bị sai lệch, dẫn đến bệnh hoang tưởng của người già. Thêm vào đó, sự suy giảm các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng như Serotonin và Dopamine cũng làm rối loạn khả năng kiểm soát cảm xúc, khiến người già dễ rơi vào trạng thái nghi ngờ.

2. Bệnh Alzheimer, Parkinson, tai biến mạch máu não

Bệnh Alzheimer, Parkinson, tai biến mạch máu não là 3 nhóm nguyên nhân thực thể chiếm tỷ lệ cao nhất gây ra hoang tưởng ở người già:

• Bệnh Alzheimer và Sa sút trí tuệ: Ở giai đoạn trung bình và nặng, khi trí nhớ ngắn hạn bị mất đi, người bệnh không nhớ mình đã làm gì. Để giải thích cho sự “biến mất” của đồ vật, não bộ họ tự “điền vào chỗ trống” bằng ý nghĩ có người lấy cắp.
• Tai biến mạch máu não: Các cơn tai biến gây tổn thương khu trú tại các vùng não bộ chịu trách nhiệm về cảm xúc và nhận thức. Sau đột quỵ, nhiều người thay đổi tính nết hoàn toàn, trở nên hung hăng và đa nghi.
• Bệnh Parkinson: Bản thân bệnh lý thoái hóa này và cả các loại thuốc điều trị Parkinson (có cơ chế làm tăng Dopamine) đều có thể gây ra ảo giác thị giác và các triệu chứng bệnh hoang tưởng của người già.

3. Rối loạn giấc ngủ, suy nhược cơ thể kéo dài

Sức khỏe thể chất và tinh thần có mối liên kết chặt chẽ không thể tách rời. Người già thường xuyên đối mặt với tình trạng mất ngủ mãn tính, ngủ không sâu giấc, khiến não bộ không được nghỉ ngơi đầy đủ, lâu ngày dẫn đến tình trạng mê sảng, lú lẫn, góp phần hình thành bệnh hoang tưởng của người già. Bên cạnh đó, sự suy giảm các giác quan như thính lực và thị lực cũng đóng vai trò quan trọng; khi nghe không rõ hoặc nhìn không tinh, người già dễ nhìn nhầm và suy diễn sai lệch.

4. Tác dụng phụ của thuốc điều trị

Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh lý nền như cao huyết áp, tiểu đường, xương khớp, tim mạch, dẫn đến việc phải sử dụng cùng lúc nhiều loại thuốc khác nhau. Điều này tiềm ẩn rủi ro lớn vì khả năng chuyển hóa thuốc ở gan và thận của người già đã kém đi, khiến thuốc tích tụ trong cơ thể lâu hơn và tăng độc tính lên hệ thần kinh.

Đặc biệt, một số nhóm thuốc đặc thù như Corticosteroid, thuốc kháng cholinergic, thuốc an thần nhóm Benzodiazepine, thuốc trợ tim Digitalis, và thuốc điều trị Parkinson đều có tác dụng phụ tiềm ẩn là gây kích thích thần kinh, tạo ra ảo giác hoặc hoang tưởng nếu không được kiểm soát liều lượng chặt chẽ.

5. Yếu tố tâm lý như cô đơn, trầm cảm, sang chấn tinh thần

Sự cô lập xã hội là một “liều thuốc độc” đối với tâm lý người già. Khi con cái trưởng thành đi làm xa, bạn đời qua đời, hoặc nghỉ hưu mất đi các mối quan hệ đồng nghiệp, người già rơi vào trạng thái cô đơn sâu sắc. Không có người giao tiếp để chia sẻ và kiểm chứng thông tin, họ dành phần lớn thời gian để suy diễn nội tâm, từ đó dễ nảy sinh các ý nghĩ lệch lạc đặc trưng của bệnh hoang tưởng của người già.

Ngoài ra, trầm cảm ở người già biểu hiện rất khác so với người trẻ; thay vì buồn bã, họ thường cáu gắt, lo âu và xuất hiện các hoang tưởng bị tội: nghĩ mình là gánh nặng, có lỗi với con cháu, hoặc hoang tưởng bị bệnh: tin rằng mình sắp chết dù cơ thể vẫn khỏe mạnh.

IV. Bệnh hoang tưởng của người già có nguy hiểm không?

Nhiều gia đình thường chủ quan cho rằng đây chỉ là bệnh “lẩm cẩm” vô hại, nhưng thực tế bệnh hoang tưởng của người già có thể dẫn đến những hậu quả khôn lường:

• Nguy cơ tử vong do suy kiệt: Đây là biến chứng nguy hiểm nhất. Do hoang tưởng bị đầu độc, người bệnh kiên quyết từ chối ăn uống, thậm chí không uống thuốc điều trị các bệnh nền. Điều này dẫn đến suy dinh dưỡng nặng, rối loạn điện giải và có thể tử vong nhanh chóng.
• Hành vi bạo lực và gây thương tích: Để “tự vệ” trước những “kẻ thù” trong trí tưởng tượng, người già có thể chuẩn bị vũ khí và tấn công người xung quanh, kể cả người thân chăm sóc mình.
• Hành vi tự sát: Trong những cơn hoang tưởng u uất hoặc hoang tưởng bị truy hại cùng đường, người bệnh có thể tìm đến cái chết để giải thoát.
• Bỏ nhà đi lang thang: Do cảm thấy ngôi nhà của mình không còn an toàn, nhiều người già đã bỏ nhà đi và bị lạc, đối mặt với tai nạn giao thông hoặc các rủi ro khác ngoài đường phố.
• Tan vỡ cấu trúc gia đình: Không khí gia đình luôn căng thẳng, nặng nề. Người chăm sóc dễ rơi vào trạng thái stress, kiệt sức, dẫn đến xung đột gay gắt và rạn nứt tình cảm.

V. Phương pháp điều trị bệnh hoang tưởng ở người già

Việc điều trị bệnh hoang tưởng của người già phức tạp hơn người trẻ do thể trạng yếu và nhiều bệnh nền đi kèm. Phác đồ điều trị cần sự phối hợp toàn diện “Kiềng 3 chân”: Y khoa – Tâm lý – Xã hội.

1. Điều trị y khoa và Dược lý: Trước tiên, bác sĩ sẽ tập trung điều trị các bệnh lý nền và loại bỏ thuốc gây tác dụng phụ; sau đó mới cân nhắc sử dụng thuốc chống loạn thần với nguyên tắc “liều thấp, tăng chậm” để đảm bảo an toàn. Các thuốc hỗ trợ tuần hoàn não hoặc chống trầm cảm cũng có thể được kết hợp để tăng hiệu quả nuôi dưỡng thần kinh.
2. Liệu pháp tâm lý: Mục tiêu chính là giúp người bệnh giảm bớt lo âu thông qua liệu pháp nhận thức hành vi, dù việc thay đổi niềm tin cố hữu là rất khó. Đồng thời, bác sĩ sẽ trang bị cho người nhà kỹ năng giao tiếp khéo léo để tránh xung đột, giúp giải tỏa áp lực tâm lý cho cả bệnh nhân lẫn người chăm sóc.
3. Phục hồi chức năng và hỗ trợ xã hội: Cần cải thiện khả năng nghe nhìn cho người bệnh bằng kính lão hoặc máy trợ thính để họ tiếp nhận thông tin chuẩn xác, tránh suy diễn sai lệch. Bên cạnh đó, việc tham gia các hoạt động cộng đồng như câu lạc bộ hưu trí hay tập dưỡng sinh sẽ giúp người già bớt cô đơn và kết nối tốt hơn với thực tại.

Lưu ý: Tuyệt đối không tự ý mua thuốc an thần cho người già uống mà không có chỉ định của bác sĩ, vì nguy cơ té ngã, đột quỵ và lú lẫn có thể tăng cao.

VI. Lưu ý khi chăm sóc người già mắc bệnh hoang tưởng

Chăm sóc người mắc bệnh hoang tưởng của người già là một thử thách về lòng kiên nhẫn. Dưới đây là những nguyên tắc vàng dành cho người chăm sóc:

• TUYỆT ĐỐI KHÔNG TRANH CÃI: Đừng cố gắng giải thích hay chứng minh rằng họ sai. Việc tranh cãi chỉ khiến người bệnh kích động hơn và củng cố niềm tin rằng bạn đang chống lại họ.
• Lắng nghe và đồng cảm: Hãy chấp nhận cảm xúc của họ. Ví dụ, thay vì nói “Mẹ đừng nói lung tung, không ai lấy tiền của mẹ cả”, hãy nói “Con thấy mẹ đang rất lo lắng vì không thấy tiền đâu, để con giúp mẹ tìm nhé”.
• Tạo môi trường an toàn: Đảm bảo không gian sống đủ ánh sáng, yên tĩnh. Cất giữ các vật dụng nguy hiểm nếu người bệnh có xu hướng kích động.
• Xây dựng niềm tin: Nếu người bệnh sợ bị đầu độc, hãy ăn cùng họ hoặc để họ tham gia vào quá trình nhặt rau, chuẩn bị thức ăn nhẹ để họ yên tâm.
• Kiên nhẫn và yêu thương: Hãy nhớ rằng những lời nói cay nghiệt hay hành động vô lý đó là do bệnh lý, không phải do bản thân người thân của bạn muốn vậy.

Bệnh hoang tưởng của người già không chỉ là thách thức về y khoa mà còn là bài kiểm tra lớn về lòng kiên nhẫn và tình yêu thương của gia đình. Thay vì tranh cãi hay đối đầu, sự thấu hiểu, đồng cảm và tuân thủ phác đồ điều trị chuyên sâu chính là chìa khóa giúp Người cao tuổi tìm lại sự bình yên. Đừng ngần ngại tìm kiếm sự trợ giúp từ bác sĩ chuyên khoa sớm nhất có thể để ngăn ngừa biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cả nhà.